زخم بستر زمانی رخ میدهد که فرد برای مدت زمان طولانی در یک حالت ثابت خوابیده یا نشسته باشد و پوست نواحی نزدیک به استخوان، تحت فشار شدید قرار گیرند. این زخم از چندین مرحله مختلف تشکیل شده و هر مرحله با علائم متفاوتی همراه است. علاوه بر این، فاکتورهای متعددی در به وجود آمدن این زخم نقش دارند که اگر کنترل نشوند، زخم پیشرفت کرده و آسیبهای جبرانناپذیری ایجاد میکنند. اگر فردی در منزل شما حضور دارد که به دلیل بیماریهای مختلف یا ناتوانی حرکتی، بر روی تخت بستری بوده و یا به صورت مداوم بر روی ویلچر نشستهاند، شناخت مراحل و علائم تشکیل زخم بستر به شما کمک میکند که بتوانید از بروز چنین زخمی جلوگیری نمایید. بنابراین، ما در این مطلب به بررسی این مراحل و علائم هر مرحله، نشانههای هشداردهنده، عوامل خطر زخم بستر و نحوه پیشگیری از آن میپردازیم تا شما به خوبی با آنها آشنا شوید. پس با ما همراه باشید.
بررسی مراحل تشکیل زخم بستر و علائم هر مرحله
زخم بستر که به آن زخم فشاری نیز گفته میشود، میتواند از مراحل متعددی تشکیل شده و در هر مرحله علائم متفاوتی از خود نشان دهد. به همین دلیل فرایند تشکیل زخم بستر را بر اساس میزان آسیب بافتی به 4 مرحله اصلی طبقه بندی میکنند که با شناخت هر مرحله و علائم آن، میتوان در سریعترین زمان ممکن این زخم را شناسایی کرده و از پیشرفت آن جلوگیری کرد. درمان زخم بستر در منزل زمانی امکانپذیر است که زخم در مراحل اول یا دوم باشد. در غیر این صورت باید درمان زخم خود را به افرادی بسپارید که از تخصص و تجربه بالا برخوردار بوده و بتوانند از اقدامات پزشکی مناسب استفاده نمایند. کلینیک زخم کرج با بهرهمندی از پزشک متخصص عفونی و پرستاران حرفهای در زمینه درمان انواع زخم مزمن، میتواند همان مرکزی باشد که شما برای درمان زخم بستر خود به آن نیاز دارید. با توجه به اهمیت این موضوع، در ادامه انواع گریدهای زخم بستر را به طور کامل برای شما توضیح میدهیم.
1. مرحله اول؛ قرمزی و التهاب سطحی پوست
در مرحله اول تشکیل زخم بستر، آسیب بسیار سطحی بوده و هنوز به لایههای عمیقتر پوست نرسیده است. وارد شدن فشار باعث برروز اختلال در گردش خون موضعی شده و تجمع مواد التهابی را به همراه دارد که به قرمزی پوست منجر میشود. این مرحله قابل بازگشت بوده و به راحتی میتوان از پیشرفت آن جلوگیری کرد؛ بنابراین، تنها کافی است فشار را از ناحیه آسیب دیده برداشته و به خوبی از پوست مراقبت نمایید تا به حالت طبیعی خود بازگردد. از علائم و نشانههای مرحله اول زخم بستر میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
- قرمزی مداوم پوست: ناحیه آسیب دیده به صورت مداوم قرمز بوده و حتی با فشار دادن آن ناحیه نیز تغییر رنگ نمیدهد. افرادی که پوست تیرهتری دارند، این قررمزی رابه صورت تغییر رنگ آبی یا بنفش مشاهده کرده و سردی و سفتی تجربه میکنند.
- تغییر دما: ناحیه تحت فشار معمولا به دلیل اجتماع عوامل التهاب گرمتر بوده و یا به دلیل کاهش خونرسانی به این ناحیه، سردتر از سایر نواحی اطراف خواهد بود.
- تغییر بافت: پوست این ناحیه ممکن است سفتتر یا نرمتر از حد معمول باشد.
- درد یا سوزش: احساس درد، سوزش یا خارش در این ناحیه، نشان دهنده آسیب دیدن سطح پوست است که نشان میدهد اعصاب محیطی ناحیه تحت فشار هنوز سالم هستند.
2. مرحله دوم؛ آسیب به لایههای سطحی پوست
در این مرحله، علاوه بر لایه بالایی پوست (اپیدرم)، لایه زیرین آن یعنی درم نیز آسیب میبیند. زخم در مرحله دو کمعمق بوده و ظاهری شبیه به ساییدگی، خراش یا تاول خواهد داشت. این مرحله نیز قابل درمان و پیشگیری بوده و تنها کافی است مراقبت صحیح انجام شود. از علائم حیاتی و مهم مرحله 2 زخم میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
- ظاهر زخم: شبیه به خراش، ساییدگی یا تاول کمعمق
- رنگ بستر زخم: به رنگ صورتی یا قرمز روشن، مرطوب
- وجود مایع: مایعی شفاف یا کمی خونی از زخم خارج میشود
- عدم وجود بافت نکروز و تمیز بودن بستر زخم
- معمولا دردناک
3. مرحله سوم؛ آسیب به بافت زیرجلدی
در این مرحله آسیب عمیقتر شده و علاوه بر تمام لایههای پوست، بافت چربی زیرجلدی را نیز درگیر میکند و قابل مشاهده خواهد بود. در این شرایط زخم عمیق شده و معممولا لبههای آن مشخص و فرسایش یافته است. ترمیم این مرحله زمانبر بوده و ممکن است نیاز به درمانهای تخصصیتری داشته باشد. از علائم ونشانههای این زخم میتوان به موارد زیر اشاره نمود:
- عمق زخم: زخم عمیق شده و چربی بدن قابل مشاهده خواهد بود.
- عدم مشاهده استخوان یا عضله: در مرحله سه هنوز آسیب به استخوان، تاندون یا عضله نرسیده است.
- وجود بافت بر در بستر زخم: این بافت به رنگ زرد، کرم یا خاکستری بوده و به بستر زخم میچسبد.
- تونل زنی یا بالا آمدگی لبه زخم: ممکن است در اطراف زخم، فضاهایی در زیر پوست ایجاد شود که باعث بلند شدن لبه زخم شوند.
- ترشح: این زخم در اغلب موارد با ترشح همراه بوده و میزان آن متغیر است.
4. مرحله چهارم؛ آسیب به عضلات و استخوان
این مرحله شدیدترین حالت زخم بستر است که آسیب به قدری عمیق میشود که استخوانها، تاندونها یا عضلات در معرض دید قرار میگیرند. برای درمان زخم بستر در این مرحله باید در سریعترین زمان ممکن اقدام به درمان نموده و از مراقبتهای پزشکی فوری کمک بگیرید. در اغلب موارد در این حالت به جراحی نیاز است. از علائم و نشانههای مهم این زخم میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
- نمایان بودن ساختارهای عمقی: استخوانها، تاندون یا عضلات به وضوح در بستر زخم قابل مشاهده خواهند بود.
- بستر زخم: ممکن است حاوی بافت چسبنده یا بافت مرده باشد که به رنگ سیاه یا قهوهای هستند.
- بالا آمدگی لبه زخم: این اتفاق بسیار شایع بوده و عمق زخم را افزایش میدهد.
- خطر عفونت: خطر بروز عفونت استخوان عفونتهای سیستمیک در این حالت بسیار بالاست.
- درد: در اغلب موارد فرد به دلیل آسیب عصبی دردی احساس نمیکند، اما گاهی اوقات نیز ممکن است با درد شدید همراه باشد.
آشنایی با علائم هشدار دهنده و نشانههای اولیه زخم بستر
شناسایی علائم هشداردهنده و نشانههای اولیه زخم بستر اهمیت بسیار زیادی دارد؛ زیرا میتواند بر پیشگیری و اقدام به موقع تاثیر بسزایی داشته باشد. در مراحل اولیه، تغییرات پوستی ممکن است جزئی باشند، اما نیاز به توجه جدی دارند. از مهمترین علائم اولیه و هشداردهنده میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
1. تغییر رنگ پوست
اولین و شایعترین نشانه در پوستهای روشن، قرمزی مداوم در ناحیه تحت فشار است. این قرمزی با فشار آن ناحیه از بین نرفته و سفید نمیشود. در پوستهای تیره این تغییر رنگ به رنگ بنفش یا قهوهای مشاهده میشود. معمولا پوست این ناحیه نسبت به اطراف آن سردتر خواهد بود و پوست سفتی یا نرمی غیرعادی خواهد داشت.
2. احساس درد، سوزش یا خارش
در مراحل اولیه که اعصاب محیطی هنوز سالم هستند، فرد در ناحیه تحت فشار احساس ناراحتی، درد، سوزش یا خارش میکند. این علائم میتوانند حتی پیش از تغییر رنگ و ظاهر پوست خود را نشان داده و یک علامت از آسیب بافتی میباشد.
3. تورم و گرمی پوست
زمانی که پوست تحت فشار و آسیب باشد، جریان خون به ناحیه افزایش مییابد تا به ترمیم آن بپردازد، اما تورم موضعی و گرمی پوست را به همراه خواهد داشت. این گرما در واقع نشان دهنده التهاب و آسیب سلولی است.
4. سفت شدن پوست
در برخی موارد، ناحیهای از پوست که در معرض فشار مداوم قرار دارد، ممکن است سفتتر از حد معمول بوده و نشان دهنده تجمع مایع در بافت و شروع آسیب است.
5. ایجاد تاولهای کوچک
اگر فشار و اصطکاک در این ناحیه ادامه پیدا کند، تاولهای کوچک و پر از مایع شفاف یا کمی کدر در ناحیه ایجاد میشود. این علامت معمولا نشان دهنده ورود به مرحله دوم زخم بستر میباشد.
عوامل خطر و مستعد کننده زخم بستر شامل چه مواردی میشوند؟
عوامل خطر و مستعد کننده زخم بستر به دستههای مختلفی تقسیم میشوند که شامل موارد زیر هستند:
- بیحرکتی طولانی مدت: عدم توانایی در تغییر وضعیت بدن باعث فشار مداوم بر نواحی خاص پوست میشود.
- کاهش حس لامسه: آسیب به اعصاب حسی باعث میشود فرد متوجه فشار یا ناراحتی در نواحی خاص نشود و دیرتر اقدام به تغییر وضعیت کند.
- کاهش جریان خون: بیماریهای عروقی یا کاهش فشار خون، خونرسانی به بافتها را مختل کرده و آنها را مستعد آسیب میکند.
- رطوبت بیش از حد پوست: تعریق زیاد و بیاختیاری ادرار و مدفوع، باعث نرم شدن پوست و افزایش آسیبپذیری آن در برابر فشار و اصطکاک میشود.
- سوءتغذیه و کمآبی: کمبود پروتئین، ویتامینها و مواد معدنی لازم، ترمیم بافت را کند کرده و پوست را ضعیف و شکننده میسازد. کمآبی نیز پوست را خشک و انعطافناپذیر میکند. با شناخت و رعایت تغذیه مناسب برای افراد مبتلا به زخم بستر، از ابتلا به این بیماری جلوگیری نمایید.
- اصطکاک و برش: کشیده شدن پوست روی سطح زبر یا ایجاد خراش و پارگی عروق خونی در بافتها نیز احتمال بروز زخم بستر را افزایش میدهند.
- سن بالا: پوست افراد مسن نازکتر، خشکتر و کمتر الاستیک است و روند ترمیم زخم در آنها کندتر است.
- بیماریهای مزمن: بیماریهایی مانند دیابت، بیماریهای کلیوی، تنفسی و سرطان، که میتوانند بر گردش خون، تغذیه و توانایی ترمیم بدن تاثیر بگذارند نیز احتمال بروز این زخم را افزایش میدهند.
چگونه میتوان از زخم بستر جلوگیری کرد؟
برای جلوگیری از به وجود آمدن زخم بستر، باید اقدامات متعددی انجام دهید که ما در ادامه آنها را به شما توضیح میدهیم.
- تغییر وضعیت منظم: بیمار باید به صورت مداوم جابجا شوند تا فشار از نواحی استخوانی برداشته شود. این جابجایی در افراد بستری بر روی تخت، هر 2 ساعت یکبار و در افراد نشسته بر صندلی، هر 1 ساعت یکبار میباشد.
- استفاده از سطوح حمایتی مناسب: برای آنکه بدن بیمار تحت فشار قرار نگیرد، بهتر است از تشکهای مواج، بالشهای مخصوص و تشکهای طبی برای توزیع بهتر فشار و کاهش نقاط تحت تنش استفاده نمایید.
- مراقبت از پوست: تمیز و خشک نگه داشتن پوست، استفاده از مرطوب کننده برای جلوگیری از خشکی و ترک خوردن و اجتناب از استفاده از صابونهای قلیایی باعث میشود که پوست سالم باقی مانده و احتمال بروز زخم به حداقل برسد.
- تغذیه و آبرسانی کافی: مصرف پروتئین، ویتامین و مواد معدنی کافی، سلامت پوست را افزایش داده و به ترمیم پوست کمک میکند. همچنین با نوشیدن مایعات کافی، پوست هیدراته باقی مانده و در زمان نیاز، میتواند آسیب را به خوبی ترمیم نماید.
- مدیریت رطوبت: در صورتی که بیمار به بیاختیاری ادرار یا مدفوع مبتلا است، از پوشینههای مناسب یا سد محافظتی استفاده نمایید تا از تماس طولانی مدت رطوبت و پوست با هم جلوگیری شود.
- کاهش اصطکاک و برش: هنگام جابجایی بیمار، از کشیدن بدن بر روی پارچههای لغزنده یا تجهیزات کمکی جلوگیری نمایید.
- ارزیابی منظم پوست: با بررسی نواحی در معرض خطر مانند ناحیه لگن، دنبالچه، پاشنه پا و کتف به صورت روزانه، میتوانید به سرعت علائم اولیه قرمزی و آسیب را شناسایی نمایید.
- تحرک بیمار: در صورت امکان، به بیمار کمک کنید تا حرکت کرده و تمرینات فیزیوتراپی انجام دهند تا گردش خون بهبود یافته و عضلات تقویت شوند.