زخم بستر معمولا با یک اقدام ساده برطرف نمیشود؛ مراقبت موثر در خانه مجموعهای از کاهش فشار، مراقبت از پوست، رعایت بهداشت زخم و توجه به وضعیت تغذیه و آبرسانی است. در این مطلب، مهمترین روشهای مراقبت خانگی زخم بستر را به زبان ساده بررسی کردهایم تا بدانید در خانه چه کارهایی به روند بهبود کمک میکند و چه زمانی باید مراقبت را به متخصص زخم بسپارید.
مراقبتهای خانگی زخم بستر چیست و از کجا باید شروع کرد؟
مراقبت از زخم بستر در خانه فقط به تمیز کردن و پانسمان زخم محدود نمیشود. اولین قدم، برداشتن فشار مداوم از روی ناحیه آسیبدیده و جلوگیری از ایجاد آسیب جدید است. در کنار آن، تمیز و خشک نگه داشتن پوست، تغذیه کافی و استفاده درست از تجهیزات کاهش فشار به روند مراقبت کمک میکند.
1. تغییر وضعیت بیمار و برداشتن فشار از روی زخم
تا زمانی که فشار روی ناحیه آسیبدیده ادامه داشته باشد، ترمیم زخم دشوارتر میشود. بیمار باید متناسب با شرایط جسمی، محل زخم و میزان تحمل پوست، بهطور منظم تغییر وضعیت دهد و تا حد امکان مستقیم روی زخم قرار نگیرد.
- زمانبندی تغییر وضعیت باید برای هر بیمار بهصورت فردی تعیین شود؛ وضعیت پوست و زخم را مرتب بررسی کنید.
- با کمک بالش یا تجهیزات مناسب، فشار را از روی نواحی استخوانی و به خصوص خود زخم کم کنید.
- هنگام جابجایی، بیمار را روی تخت نکشید؛ این کار میتواند اصطکاک و نیروی برشی ایجاد کند.
- اگر بیمار توانایی حرکت دارد، او را به تغییر وضعیت و حرکت متناسب با تواناییاش تشویق کنید.
2. مراقبت از پوست اطراف زخم و کنترل رطوبت
پوست اطراف زخم را روزانه بررسی کنید؛ تغییر رنگ، گرمی، تورم، سفتی، خشکی یا رطوبت بیش از حد میتواند نشانه آسیب پوستی باشد. رطوبت ناشی از تعریق یا بیاختیاری ادرار و مدفوع نیز باید سریع کنترل شود، چون پوست مرطوب و آسیبپذیر راحتتر دچار مشکل میشود.
- پوست را با ملایمت تمیز کنید و بعد بدون مالش شدید خشک کنید.
- بعد از هر بار آلودگی با ادرار یا مدفوع، پوست را تمیز و خشک کنید.
- در صورت نیاز، از محصولات محافظ پوست طبق نظر پزشک یا پرستار استفاده کنید.
- پوست قرمز یا آسیبدیده را ماساژ ندهید و نمالید؛ ماساژ برای پیشگیری از زخم بستر توصیه نمیشود.
3. شستشو و تعویض پانسمان زخم بستر در منزل
پانسمان زخم بستر باید بر اساس عمق و مرحله زخم، میزان ترشحات، محل زخم و وضعیت پوست اطراف آن انتخاب شود؛ بنابراین یک نوع پانسمان برای همه زخمهای بستر مناسب نیست. در مراقبت خانگی:
- قبل و بعد از تعویض پانسمان، دستها را به خوبی بشویید.
- زخم را طبق دستور پزشک یا پرستار و با روش توصیهشده تمیز کنید.
- پانسمان را با دست آلوده یا وسایل غیربهداشتی دستکاری نکنید.
- اگر پانسمان خیس، کثیف یا جدا شده است، طبق دستور درمانگر آن را تعویض کنید.
- از ریختن خودسرانه مواد ضدعفونیکننده، الکل یا داروهای مختلف روی زخم خودداری کنید؛ ضدعفونیکنندههای موضعی به طور روتین برای درمان زخم بستر توصیه نمیشوند.
در صورتی که امکان تعویض پانسمان بیمار را ندارید، میتوانید با کلینیک زخم کرج تماس گرفته و درخواست خود را مبنی بر اعزام متخصص جهت تعویض پانسمان زخم بستر در منزل ثبت نمایید.
4. تغذیه و آبرسانی؛ بخش فراموششده مراقبت خانگی
ترمیم زخم به دریافت کافی انرژی، پروتئین و سایر مواد مغذی نیاز دارد و سوءتغذیه میتواند با ایجاد یا تشدید زخمهای فشاری ارتباط داشته باشد. بنابراین در کنار مراقبت از خود زخم، باید وضعیت تغذیه بیمار دارای زخم بستر هم جدی گرفته شود.
- وعدههای غذایی متعادل و حاوی منابع کافی پروتئین در برنامه غذایی بیمار قرار دهید.
- کاهش اشتها، کاهش وزن یا کم شدن دریافت غذا را نادیده نگیرید.
- در صورت نداشتن محدودیت پزشکی، دریافت مایعات کافی را پیگیری کنید.
- مکملهای پروتئینی، ویتامینها یا زینک را خودسرانه شروع نکنید؛ در صورت سوء تغذیه یا کمبود، نیاز به ارزیابی متخصص وجود دارد.
5. تشک و تجهیزات مناسب برای کاهش فشار در خانه
تشک و تجهیزات مناسب میتوانند فشار واردشده به بدن را توزیع کنند، اما جایگزین تغییر وضعیت بیمار نیستند. برای فردی که زخم بستر دارد، انتخاب سطح حمایتی باید بر اساس وضعیت زخم، میزان تحرک، وزن و شرایط بدنی او انجام شود.
- استفاده از تشکهای کاهشدهنده فشار متناسب با شرایط بیمار میتواند کمککننده باشد.
- برای افرادی که مدت زیادی مینشینند، کوسن مناسب کاهش فشار اهمیت دارد.
- برای نواحی حساسی مثل پاشنه، از روشهای مناسب برای برداشتن فشار مستقیم استفاده کنید.
- تشک را متناسب با وزن و اندازه بیمار انتخاب کنید و عملکرد و سلامت آن را مرتب بررسی کنید.
- اگر سطح حمایتی فعلی نمیتواند فشار را به اندازه کافی کاهش دهد، انتخاب تجهیزات پیشرفتهتر باید با ارزیابی متخصص انجام شود.
چه زمانی مراقبت خانگی کافی نیست و باید به متخصص زخم مراجعه کرد؟
مراقبت خانگی برای کنترل و پیشگیری از تشدید زخم بستر اهمیت زیادی دارد، اما هر زخمی را نمیتوان صرفا در خانه مدیریت کرد. اگر زخم با وجود مراقبت مناسب بزرگتر یا عمیقتر شود، ترشحات آن افزایش پیدا کند یا پوست اطراف زخم دچار تغییرات غیرطبیعی شود، ارزیابی توسط متخصص زخم ضروری است. در صورت مشاهده موارد زیر، مراجعه به متخصص را به تعویق نیندازید:
- افزایش اندازه، عمق یا باز شدن بیشتر زخم
- قرمزی، گرمی، تورم یا سفت شدن پوست اطراف زخم
- افزایش درد یا حساسیت ناحیه
- افزایش ترشحات، تغییر رنگ ترشحات یا ایجاد بوی نامطبوع
- مشاهده بافت مرده، سیاه یا زرد در زخم
- ایجاد علائم عفونت منتشرشونده یا بدتر شدن وضعیت عمومی بیمار
- نمایان شدن بافتهای عمقی یا ایجاد زخمی که به نظر میرسد عمیق است
علائمی مانند گسترش التهاب و عفونت، عفونت سیستمیک یا احتمال درگیری استخوان نیازمند ارزیابی و درمان پزشکی هستند و نباید با درمانهای خانگی مدیریت شوند. همچنین اگر خانواده در انتخاب پانسمان، تجهیزات کاهش فشار یا نحوه جابجایی بیمار مطمئن نیستند، بهتر است پیش از ادامه مراقبت، از متخصص زخم راهنمایی بگیرند؛ چون برنامه مراقبت باید با وضعیت زخم، شرایط جسمی و میزان تحرک بیمار متناسب باشد. در این حالت شما میتوانید از خدمات درمان زخم بستر در منزل کلینیک زخم کرج بهرهمند شوید تا از صحیح بودن روند درمان اطمینان حاصل کنید.
اشتباهات رایج در مراقبت خانگی زخم بستر
بعضی عادتهای بهظاهر ساده میتوانند فشار و آسیب بافتی را بیشتر کنند یا روند ترمیم زخم را به تاخیر بیندازند. مهمترین اشتباهاتی که خانوادهها هنگام مراقبت در منزل باید از آنها پرهیز کنند عبارتاند از:
- ماساژ یا مالش پوست آسیبدیده: ماساژ شدید ناحیه قرمز، دردناک یا در معرض فشار میتواند به بافت آسیبپذیر صدمه بزند و توصیه نمیشود.
- خواباندن مداوم بیمار روی خود زخم: حتی استفاده از تشکهای کاهشدهنده فشار، جایگزین تغییر وضعیت و برداشتن فشار از روی ناحیه آسیبدیده نیست.
- تکیه بر یک برنامه ثابت برای تغییر وضعیت همه بیماران: فاصله تغییر وضعیت باید با توجه به وضعیت پوست، توانایی حرکتی، شرایط جسمی، میزان تحمل بیمار و نوع تشک تعیین شود.
- کشیدن بیمار روی تخت هنگام جابجایی: این کار اصطکاک و نیروی برشی ایجاد میکند و میتواند آسیب پوستی را تشدید کند؛ برای جابجایی بهتر است از روشها و تجهیزات مناسب کمک گرفته شود.
- استفاده خودسرانه از مواد یا محصولات موضعی: هر مادهای برای هر زخم مناسب نیست و انتخاب محصولات مراقبتی باید متناسب با شرایط پوست و زخم انجام شود.
- نادیده گرفتن تغییرات زخم: بزرگتر شدن زخم، تغییر وضعیت پوست یا ایجاد آسیب جدید باید جدی گرفته شود و میتواند نشانه نیاز به ارزیابی مجدد برنامه مراقبتی باشد.
نکته مهم: هدف مراقبت خانگی فقط خشک و تمیز نگه داشتن زخم نیست؛ مهمتر از آن، کاهش مداوم فشار، محافظت از پوست و پایش روزانه وضعیت زخم است.
مطالب این صفحه با هدف افزایش آگاهی و ارائه اطلاعات عمومی درباره مراقبت خانگی از زخم بستر تهیه شدهاند و جایگزین معاینه، تشخیص یا برنامه درمانی پزشک و متخصص زخم نیستند. شدت و عمق زخم، وضعیت عمومی بیمار، بیماریهای زمینهای و شرایط تغذیهای میتوانند بر نحوه مراقبت تاثیر بگذارند. در صورت مشاهده علائم عفونت، افزایش عمق یا اندازه زخم، تغییر وضعیت عمومی بیمار یا عدم بهبود، مراجعه به متخصص ضروری است. همچنین این محتوا توسط جواد قربانی، متخصص و درمانگر زخم بازبینی شده است تا نکات ارائهشده با اصول علمی مراقبت و مدیریت زخم بستر هماهنگ باشد.
سوالات متداول درباره مراقبت خانگی از زخم بستر
آیا بیمار مبتلا به زخم بستر میتواند حمام کند؟
در بسیاری از موارد حمام کردن امکانپذیر است، اما نحوه آن به محل زخم و نوع پانسمان بستگی دارد. نباید زخم را بدون دستور درمانگر خیس یا در آب غوطهور کرد و از مالش دادن ناحیه آسیبدیده نیز باید پرهیز شود.
برای کاهش درد زخم بستر در خانه چه کاری میتوان انجام داد؟
مهمترین اقدام، کاهش فشار روی ناحیه دردناک و جلوگیری از قرار گرفتن مستقیم بیمار روی زخم است. اگر درد هنگام جابهجایی یا تعویض پانسمان شدید است، بهتر است درباره روش مناسب کنترل درد با پزشک یا متخصص زخم مشورت شود.
آیا میتوان از بالش یا کوسن حلقهای برای زخم بستر استفاده کرد؟
خیر، بالشها و کوسنهای حلقهای یا دوناتی معمولا توصیه نمیشوند؛ زیرا میتوانند فشار را به اطراف زخم منتقل کرده و خونرسانی بافت را مختل کنند. برای کاهش فشار باید از تجهیزات مناسب و متناسب با شرایط بیمار استفاده شود.
آیا بیمار مبتلا به زخم بستر باید تمام روز در تخت بماند؟
خیر؛ بیتحرکی بیشتر میتواند فشار طولانی مدت روی نقاط خاص بدن را افزایش دهد. اگر وضعیت جسمی بیمار اجازه میدهد، حرکت و فعالیت متناسب با توانایی او میتواند مفید باشد؛ نوع و میزان فعالیت در افراد کمتوان باید با نظر تیم درمان تعیین شود.
هر چند وقت یکبار باید زخم بستر را اندازهگیری و وضعیت آن را ثبت کرد؟
برای پیگیری روند ترمیم، فقط نگاه کردن به زخم کافی نیست. بهتر است اندازه و ظاهر زخم طبق برنامهای که متخصص تعیین میکند ثبت شود و تغییراتی مانند افزایش عمق، ترشح یا آسیب جدید گزارش شود. این کار کمک میکند مشخص شود مراقبت فعلی مؤثر بوده یا نیاز به ارزیابی مجدد وجود دارد.
منابعی که برای نوشتن این محتوا مطالعه شدهاند
- https://www.internationalguideline.com
- https://www.internationalguideline.com/repositioning
- https://www.internationalguideline.com/nutrition
- https://medlineplus.gov/pressuresores.html
- https://medlineplus.gov/pressuresores.html