پینه در پای فرد دیابتی ممکن است در ظاهر فقط یک ناحیه سفت و ضخیم‌شده از پوست باشد، اما همیشه نباید ساده از کنار آن گذشت. دیابت می‌تواند حس پا را کاهش دهد و خونرسانی را مختل کند؛ در نتیجه فشار مداوم زیر پینه ممکن است بدون درد ادامه پیدا کند و به آسیب یا زخم منجر شود. بررسی روزانه پا و توجه به تغییراتی مثل لکه تیره، ترک، قرمزی یا زخم کمک می‌کند مشکل زودتر شناسایی شود.
پینه پای دیابتی چیست؟
پینه یا Callus ناحیه‌ای از پوست است که در اثر فشار و اصطکاک مداوم ضخیم و سفت می‌شود؛ معمولا زیر پنجه پا، اطراف انگشتان یا پاشنه. خودِ پینه مخصوص افراد دیابتی نیست، اما در فرد مبتلا به دیابت اهمیت بیشتری پیدا می‌کند، چون اگر فشار روی آن ادامه داشته باشد، ممکن است بافت زیر پینه آسیب ببیند و زمینه ایجاد زخم فراهم شود. پینه اضافی در افراد دیابتیِ در معرض خطر، یکی از مواردی است که باید توسط فرد آموزش دیده بررسی و درمان شود.
موضوع مهم این است که بعضی افراد مبتلا به دیابت به دلیل نوروپاتی و کاهش حس پا متوجه فشار، ساییدگی یا حتی آسیب زیر پینه نمی‌شوند. بنابراین ممکن است ظاهر پینه خیلی نگران‌کننده نباشد، اما زیر آن زخم در حال شکل‌گیری باشد. حتی وجود خون خشک‌شده داخل پینه نیز یکی از نشانه‌هایی است که می‌تواند از وجود زخم در زیر آن خبر بدهد.
به همین دلیل، پینه در پای فرد دیابتی بهتر است صرفا به عنوان پوست اضافه در نظر گرفته نشود. اگر پینه جدید ایجاد شده، ضخیم‌تر شده یا همراه با تغییر رنگ، خونریزی، ترک یا زخم است، لازم است علت فشار و وضعیت پوست پا بررسی شود.
پینه معمولا در کدام قسمت‌های پای افراد دیابتی ایجاد می‌شود؟
پینه بیشتر روی قسمت‌هایی ایجاد می‌شود که فشار و اصطکاک بیشتری را تحمل می‌کنند؛ به خصوص:
- زیر پنجه پا: مخصوصا زیر سر استخوان‌های متاتارس که هنگام راه رفتن فشار زیادی تحمل می‌کنند.
- زیر شست پا: یکی از نقاط شایع تحمل وزن و فشار هنگام قدم برداشتن.
- پاشنه پا: به‌ویژه در افرادی که پوست خشک دارند یا فشار بیشتری روی پاشنه وارد می‌شود.
- کناره‌های پا: معمولا در اثر تماس و فشار مداوم کفش.
- روی برجستگی‌های استخوانی: مثل نواحی درگیر بونیون یا سایر تغییر شکل‌های پا.
- روی یا اطراف انگشتان: مخصوصا اگر انگشت چکشی یا تغییر شکل مشابه وجود داشته باشد.
به طور کلی، پینه در همان نقاطی شکل می‌گیرد که فشار بارها روی یک قسمت مشخص از پا تکرار می‌شود. در افراد دیابتی، تغییر شکل پا و نوروپاتی می‌توانند باعث ایجاد نقاط پرفشار بیشتری شوند.
چرا پینه در پای فرد دیابتی مهم‌تر از یک پینه معمولی است؟
در فردی که دیابت دارد، پینه فقط یک لایه پوست ضخیم‌شده نیست؛ گاهی می‌تواند نشانه‌ای از فشار مداوم روی یک نقطه از پا باشد. وقتی این فشار با کاهش حس پا یا اختلال خونرسانی همراه شود، احتمال آسیب بافت و ایجاد زخم بیشتر می‌شود. انجمن دیابت آمریکا نیز پینه را در کنار نوروپاتی، بدشکلی پا و بیماری عروق محیطی از عوامل مرتبط با پای در معرض خطر می‌داند.
نوروپاتی و کاهش حس پا
دیابت در بعضی افراد به عصب‌های پا آسیب می‌زند و باعث نوروپاتی محیطی می‌شود. در این شرایط، فرد ممکن است فشار، ساییدگی، تاول یا حتی شروع یک زخم را به خوبی احساس نکند. بنابراین ممکن است پینه در حال ضخیم‌تر شدن باشد، اما چون درد زیادی وجود ندارد، مشکل دیرتر دیده شود. همچنین کاهش حس پا می‌تواند باعث شود آسیب‌های کوچک بدون توجه باقی بمانند و به زخم تبدیل شوند.
فشار مداوم روی یک نقطه از پا
پینه معمولا جایی ایجاد می‌شود که فشار هنگام راه رفتن بارها روی همان نقطه تکرار می‌شود. در فرد دیابتی، اگر این فشار به خاطر کفش نامناسب، برجستگی استخوانی یا تغییر شکل پا ادامه پیدا کند، بافت زیر پینه ممکن است به تدریج آسیب ببیند. وجود پینه در ناحیه کف پا می‌تواند نشانه‌ای از افزایش فشار موضعی باشد؛ به همین دلیل در راهنماهای دیابت، کاهش و توزیع فشار با کفش مناسب و وسایل محافظتی اهمیت زیادی دارد.
اختلال در خونرسانی و ترمیم پوست
دیابت می‌تواند با بیماری عروق محیطی (PAD) همراه شود و خونرسانی به پا را کاهش دهد. وقتی خون و اکسیژن کافی به بافت نرسد، یک آسیب کوچک یا زخمی که زیر پینه ایجاد شده ممکن است دیرتر ترمیم شود و خطر عفونت نیز بیشتر شود. به همین دلیل در ارزیابی پای دیابتی، فقط خود پینه بررسی نمی‌شود؛ وضعیت نبض‌ها و خونرسانی پا هم اهمیت دارد.
در واقع، نگرانی اصلی زمانی است که پینه، کاهش حس و اختلال خونرسانی همزمان وجود داشته باشند؛ چون در این شرایط ممکن است آسیب جدی‌تر از چیزی باشد که از ظاهر پوست دیده می‌شود.
پینه چگونه می‌تواند به زخم پای دیابتی تبدیل شود؟
وقتی پینه روی یک نقطه پرفشار پا شکل می‌گیرد، فشار با هر قدم همچنان به همان ناحیه وارد می‌شود. اگر پینه ضخیم‌تر شود، می‌تواند فشار وارد شده به بافت زیر خود را بیشتر کند. مطالعات نشان داده‌اند که وجود پینه کف پا، به خصوص همراه با فشار بالای کف پا و نوروپاتی، با افزایش خطر زخم پای دیابتی ارتباط دارد. روند ایجاد زخم معمولا به این شکل است:
- فشار مکرر روی یک نقطه از پا باعث تشکیل و ضخیم‌شدن پینه می‌شود.
- با ادامه فشار، بافت زیر پینه ممکن است دچار آسیب و خونریزی کوچک شود.
- اگر فرد به دلیل نوروپاتی حس پا را از دست داده باشد، ممکن است این آسیب را احساس نکند و همچنان روی همان ناحیه راه برود.
- در ادامه، پوست و بافت زیر پینه باز می‌شود و زخم پای دیابتی شکل می‌گیرد.
چه علائمی در پینه پای دیابتی هشداردهنده است؟
ظاهر پینه در فرد دیابتی مهم است، چون بعضی تغییرات می‌توانند نشان دهند که پوست یا بافت زیر آن آسیب دیده است. به خصوص اگر پینه نسبت به قبل تغییر کرده، بهتر است منتظر ایجاد درد نمانید؛ در صورت وجود نوروپاتی ممکن است آسیب پا با درد کمی همراه باشد یا اصلا درد نداشته باشد.
خون یا لکه تیره داخل پینه
وجود خون خشک شده، نقطه قرمز یا لکه تیره درون پینه یکی از نشانه‌هایی است که باید جدی گرفته شود. خون خشک‌شده داخل پینه می‌تواند اولین علامت زخمی باشد که در زیر آن تشکیل شده است. خونریزی پوستی در افراد در معرض خطر، یک ضایعه پیش‌زخمی است که نیاز به ارزیابی و درمان توسط فرد آموزش‌دیده دارد.
قرمزی، گرمی، تورم یا ترشح
قرمز و گرم شدن پوست اطراف پینه، تورم جدید یا خروج ترشح را نباید صرفا به خود پینه نسبت داد. این تغییرات ممکن است با آسیب بافتی، زخم یا عفونت همراه باشند و نیاز به بررسی دارند. اگر گرمی و تورم قابل توجه، به خصوص در یک پا، ایجاد شده باشد نیز ارزیابی پزشکی مهم است؛ چون در فرد دیابتی علل دیگری مانند پای شارکو هم باید در نظر گرفته شوند.
ترک، زخم یا تغییر رنگ پوست
ترک عمیق یا باز شدن پوست روی پینه، سد طبیعی پوست را از بین می‌برد و احتمال ورود میکروب‌ها را افزایش می‌دهد. ایجاد زخم باز، کبودی یا تغییر غیرعادی رنگ پوست نیز باید بررسی شود، به خصوص اگر زخم طی چند روز شروع به بهبود نکند. سیاه شدن پوست همراه با بوی نامطبوع از نشانه‌هایی است که نیازمند مراجعه فوری است.
در مجموع، در فرد دیابتی بهتر است تغییرات ظاهری پینه مهم‌تر از میزان درد در نظر گرفته شوند؛ چون کاهش حس پا می‌تواند باعث شود یک مشکل جدی بدون درد قابل توجه پیشرفت کند.
اگر دیابت داریم با پینه پا چه کارهایی نباید انجام دهیم؟
در فرد دیابتی، دستکاری پینه می‌تواند به پوست آسیب بزند؛ به‌خصوص اگر حس پا کاهش یافته باشد و فرد متوجه بریدگی یا سوختگی نشود. برای همین بهتر است پینه به جای درمان خودسرانه، از نظر علت فشار و وضعیت پوست بررسی شود.
بریدن پینه با تیغ یا قیچی
بریدن یا تراشیدن پینه با تیغ، قیچی یا ابزارهای مشابه می‌تواند باعث بریدگی، خونریزی و باز شدن پوست شود. اگر نوروپاتی وجود داشته باشد، ممکن است فرد عمق آسیب را هم به خوبی احساس نکند.
استفاده خودسرانه از چسب یا محلول میخچه
چسب‌های میخچه و محلول‌های بردارنده پینه معمولا حاوی مواد کراتولیتیک هستند و می‌توانند علاوه بر پوست ضخیم، به پوست سالم اطراف هم آسیب بزنند. این آسیب در پای دیابتی ممکن است به زخم یا عفونت منجر شود؛ به همین دلیل استفاده خودسرانه از محصولات شیمیایی و چسب‌های مخصوص برداشتن پینه توصیه نمی‌شود.
ادامه فشار با کفش نامناسب
اگر کفش در همان نقطه‌ای که پینه ایجاد شده فشار وارد کند، حتی بعد از کم‌شدن ضخامت پینه هم مشکل می‌تواند دوباره برگردد. کفش تنگ، درز داخلی نامناسب یا فضای کم برای انگشتان می‌تواند فشار و اصطکاک را بیشتر کند. افراد دیابتی باید از کفش کاملا اندازه و جوراب مناسب استفاده کنند و داخل کفش را هم از نظر اجسام یا سطوح آزاردهنده بررسی نمایند.
پینه پای فرد دیابتی چگونه بررسی می‌شود؟
- بررسی پوست و احتمال وجود زخم زیر پینه: ابتدا خود پینه و پوست اطراف آن از نظر ترک، خونریزی داخل پینه، تاول، قرمزی، ترشح یا زخم بررسی می‌شود. پینه‌ای که داخل آن خونریزی دیده می‌شود اهمیت بیشتری دارد، چون ممکن است آسیب بافتی یا زخم در زیر آن شکل گرفته باشد.
- بررسی حس پا و نوروپاتی: برای مشخص شدن کاهش حس محافظتی پا معمولا از تست مونوفیلامان 10 گرمی استفاده می‌شود و ممکن است همراه آن حس لرزش، دما یا لمس هم بررسی شود. کاهش حس یعنی فرد ممکن است فشار و آسیب زیر پینه را به موقع متوجه نشود.
- بررسی خونرسانی پا: نبض‌های پا، رنگ و دمای پوست و زمان برگشت خون به مویرگ‌ها بررسی می‌شوند. اگر نبض ضعیف باشد یا علائمی از بیماری عروق محیطی وجود داشته باشد، ممکن است بررسی‌های تکمیلی عروقی لازم شود.
- بررسی کفش، فرم پا و نقاط فشار: کفش از نظر تنگی، فضای انگشتان و نقاط اصطکاک بررسی می‌شود و شکل پا نیز از نظر مشکلاتی مانند بونیون، انگشت چکشی، برجستگی متاتارس یا تغییر شکل شارکو ارزیابی می‌شود. این مشکلات می‌توانند فشار را روی یک نقطه متمرکز کنند و باعث برگشت مداوم پینه شوند.
آیا پینه پای دیابتی باید برداشته شود؟
بله، پینه پای دیابتی در بعضی موارد نیاز به نازک کردن یا برداشتن تخصصی دارد، به ویژه اگر ضخیم شده باشد و فشار زیادی به بافت زیر آن وارد کند؛ اما این کار باید توسط فرد آموزش دیده انجام شود. پینه اضافی باید در افراد در معرض خطر زخم درمان شود، چون کاهش پینه می‌تواند فشار کف پا را کمتر کند. در مقابل، فرد دیابتی نباید خودش پینه را با تیغ، قیچی، چسب میخچه یا محلول‌های شیمیایی بردارد، چون این کار می‌تواند پوست را زخمی و زمینه عفونت را فراهم کند.
چطور از تشکیل دوباره پینه در پای دیابتی جلوگیری کنیم؟
برای پیشگیری از برگشت پینه، باید قبل از هر چیز فشار و اصطکاکی که باعث ایجاد آن شده کم شود. مراقبت روزانه از پا، کفش مناسب و حفظ سلامت پوست سه اقدام اصلی هستند که در منابع معتبر مراقبت از پای دیابتی هم بر آن‌ها تاکید شده است.
بررسی روزانه پا
پاها را هر روز، به خصوص کف پا و بین انگشتان، از نظر پینه جدید، قرمزی، تاول، ترک، زخم یا تغییر رنگ بررسی کنید. اگر دیدن کف پا سخت است، می‌توان از آینه کمک گرفت. بررسی روزانه باعث می‌شود نقاط پرفشار و آسیب‌های کوچک قبل از جدی‌تر شدن شناسایی شوند.
انتخاب کفش مناسب
فش باید کاملا اندازه پا باشد، پنجه فضای کافی داشته باشد و داخل آن درز، برجستگی یا جسمی که به پوست فشار وارد کند وجود نداشته باشد. اگر پینه مرتب در یک محل برمی‌گردد، ممکن است نیاز باشد نوع کفش، کفی یا نحوه توزیع فشار پا به طور تخصصی بررسی شود.
مراقبت از خشکی و ترک پوست
خشکی شدید می‌تواند باعث ترک خوردن پوست و آسیب بیشتر شود. بعد از شستشو و خشک کردن کامل پا، می‌توان مقدار کمی کرم مرطوب‌کننده روی کف و روی پا استفاده کرد؛ اما بهتر است کرم بین انگشتان زده نشود، چون رطوبت اضافی در این قسمت می‌تواند احتمال عفونت را بیشتر کند.
چه زمانی پینه پای دیابتی نیاز به مراجعه دارد؟
اگر پینه تغییر رنگ داده، داخل آن خون یا لکه تیره دیده می‌شود، اطرافش قرمز یا متورم شده، ترشح دارد، ترک خورده یا به زخم باز تبدیل شده است، بهتر است معاینه به تعویق نیفتد. وجود خون خشک‌شده داخل پینه می‌تواند نشانه زخم زیر آن باشد و توصیه می‌شود افراد دیابتی در صورت مشاهده زخم، تاول، تغییر رنگ، تورم یا پینه مشکل‌دار به پزشک یا متخصص پا مراجعه کنند. حتی اگر درد ندارید، باز هم این علائم مهم‌اند؛ چون نوروپاتی می‌تواند حس درد را کاهش دهد.
بررسی و مراقبت از پینه پای دیابتی در کلینیک زخم کرج
در کلینیک زخم کرج، پینه پای فرد دیابتی فقط به عنوان یک ضخیم شدن ساده پوست بررسی نمی‌شود؛ بلکه وضعیت پوست، احتمال زخم پنهان، نقاط پرفشار پا، علائم نوروپاتی و در صورت نیاز وضعیت خونرسانی نیز ارزیابی می‌شود تا مشخص شود آیا پینه صرفا نیاز به مراقبت دارد یا خطر ایجاد زخم وجود دارد. این مجموعه در زمینه پیشگیری، مراقبت و مدیریت زخم پای دیابتی فعالیت دارد و در صورت نیاز، اقدامات تخصصی برای کاهش فشار روی ناحیه و مراقبت از پوست انجام می‌شود.
سوالات متداول درباره پینه در پای افراد دیابتی
آیا هر پینه‌ای در فرد دیابتی به معنی شروع زخم است؟
نه. پینه به تنهایی زخم محسوب نمی‌شود، اما در افراد دیابتی می‌تواند یک ضایعه پیش‌زخمی و نشانه فشار زیاد روی پا باشد؛ بنابراین پینه جدید یا رو به ضخیم شدن بهتر است بررسی شود.
آیا بالا بودن قند خون روی پینه و سلامت پوست پا تاثیر دارد؟
بله. کنترل نامناسب و طولانی‌مدت قند خون با نوروپاتی و افزایش خطر مشکلات پای دیابتی ارتباط دارد و می‌تواند شرایط ترمیم آسیب‌های پوستی را هم نامناسب‌تر کند.
آیا با وجود پینه می‌توان پیاده‌روی و ورزش کرد؟
اگر زخم باز یا آسیب پوستی وجود نداشته باشد، معمولا فعالیت بدنی با کفش مناسب قابل انجام است؛ اما در صورت نوروپاتی، پینه پرفشار یا زخم باید نوع و میزان فعالیت با نظر تیم درمان تنظیم شود.
آیا افراد دیابتی می‌توانند برای برداشتن پینه پدیکور انجام دهند؟
برداشتن یا تراشیدن پینه در سالن‌های معمولی می‌تواند خطر بریدگی و آسیب پوست ایجاد کند. بهتر است به‌خصوص در صورت کاهش حس یا اختلال خونرسانی، مراقبت از پینه توسط فرد آموزش دیده در مراقبت از پای دیابتی انجام شود.
هر چند وقت یکبار پای فرد دیابتی باید تخصصی بررسی شود؟
همه افراد مبتلا به دیابت حداقل سالانه یک معاینه کامل پا داشته باشند؛ افرادی که نوروپاتی، پینه، اختلال خونرسانی یا سابقه زخم دارند ممکن است به بررسی‌های مکرر نیاز داشته باشند.
